Davranış Psikolojisi Nedir?

Davranış psikolojisi (davranışçılık), insan davranışının büyük bölümünün çevreyle etkileşim içinde öğrenildiğini ve yine öğrenme yoluyla değiştirilebileceğini savunan yaklaşımdır. 20. yüzyılın başında psikolojiye ölçülebilir, gözlemlenebilir bir zemin kazandırmak isteyen araştırmacılar tarafından geliştirildi. Bugün hâlâ terapide, eğitimde ve ebeveynlikte kullanılan pek çok tekniğin temelinde davranışçı ilkeler var.

Psikolojinin farklı kuramsal yaklaşımlarına genel bir bakış için Psikoloji Nedir? yazımızı okuyabilirsiniz.

Davranışçılığın kısa tarihi

Rus fizyolog Ivan Pavlov, köpeklerle yaptığı sindirim çalışmaları sırasında hayvanların yemek gelmeden önce, yemeği getiren kişinin ayak sesini duyunca salya salgıladığını fark etti. Bu gözlem "klasik koşullanma" kavramının doğmasını sağladı.

John B. Watson, 1913'te psikolojinin bilinç gibi gözlenemeyen kavramlar yerine gözlemlenebilir davranışa odaklanması gerektiğini savundu. B. F. Skinner ise davranışın sonuçlarının, o davranışın tekrar edilme ihtimalini nasıl etkilediğini inceledi ve "edimsel koşullanma" kuramını geliştirdi.

Davranış psikolojisinin temel kavramları

Klasik koşullanma

Nötr bir uyaranın, otomatik tepki doğuran bir uyaranla tekrar tekrar eşleşmesi sonucu aynı tepkiyi tek başına doğurmaya başlamasıdır. Bir kez hastanede kötü bir deneyim yaşamış birinin, hastane kokusunu aldığında gerilmesi buna örnektir. Bazı korkular ve kaygı tepkileri bu şekilde öğrenilir.

Edimsel koşullanma

Davranışın ardından gelen sonuç, o davranışın gelecekte tekrar edilip edilmeyeceğini belirler. Hoşa giden bir sonuç davranışı güçlendirir, hoşa gitmeyen bir sonuç zayıflatır.

Pekiştirme ve ceza

• Olumlu pekiştirme: Davranıştan sonra hoşa giden bir şeyin eklenmesi (ödevini bitiren çocuğun övülmesi).

• Olumsuz pekiştirme: Davranıştan sonra rahatsız edici bir şeyin ortadan kalkması (emniyet kemerini takınca uyarı sesinin susması).

• Ceza: Davranışı azaltmak için hoşa gitmeyen bir sonucun eklenmesi ya da hoşa giden bir şeyin geri alınması.

Araştırmalar, kalıcı davranış değişikliği için pekiştirmenin cezadan daha etkili olduğunu tutarlı biçimde gösteriyor.

Sönme

Pekiştirilmeyen davranış zamanla azalır. Ağlayınca istediğini alan bir çocuk, bu bağlantı kesildiğinde önce daha fazla ağlayabilir. Buna "sönme patlaması" denir ve tutarlı kalındığında davranış giderek azalır.

Gözlem yoluyla öğrenme

Albert Bandura, insanların başkalarını izleyerek de öğrendiğini gösterdi. Çocukların ebeveynlerinin tartışma biçimini taklit etmesi bunun en tanıdık örneklerindendir. İlişkilerde tekrar eden kavga kalıplarının kökenini merak edenler Tartışmalar Neden Hep Aynı Konudan Çıkar? yazısına bakabilir.

Davranış psikolojisi terapide nasıl kullanılır?

Davranışçı teknikler, bugün en çok bilişsel davranışçı terapi (BDT) içinde kullanılıyor. Bazı örnekler:

• Maruz bırakma: Fobi ve kaygı bozukluklarında, kişinin korktuğu duruma kontrollü ve kademeli şekilde yaklaşması.

• Sistematik duyarsızlaştırma: Gevşeme teknikleriyle birlikte korku hiyerarşisinin adım adım çalışılması.

• Davranışsal aktivasyon: Depresyonda, keyif ve anlam veren etkinliklerin planlı şekilde hayata geri eklenmesi.

• Beceri eğitimi: İletişim, sınır koyma ve problem çözme becerilerinin prova edilerek öğrenilmesi.

Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) de davranışçı geleneğin üçüncü kuşak yaklaşımlarındandır. Ayrıntılar için Kabul ve Kararlılık Terapisi sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Davranış psikolojisine yöneltilen eleştiriler

Davranışçılık, düşünce ve duyguları uzun süre "kara kutu" olarak görüp dışarıda bıraktığı için eleştirildi. Bugünkü terapilerde davranışçı teknikler, düşünceler, duygular ve kişinin değerleriyle birlikte ele alınıyor. Yani davranış değişimi hâlâ önemli, ama tek başına resmin tamamı sayılmıyor.

Günlük hayattan örnekler

• Telefon bildirimi her geldiğinde ekrana bakmak, zamanla otomatik bir alışkanlığa dönüşür.

• Çiftlerde eleştiriye savunmayla karşılık vermek, her seferinde tartışmayı büyüten bir döngü yaratır. Bu konuyu Sürekli Kavga Eden Çiftler Ne Yapmalı? yazımızda ele aldık.

• Spor salonuna gittikten sonra kendinize küçük bir ödül vermek, alışkanlığın oturmasını kolaylaştırır.

Ne zaman destek almak gerekir?

Değiştirmek istediğiniz bir davranış (kaçınma, erteleme, öfke patlamaları, kompulsif kontrol etme) hayatınızı zorlaştırıyorsa ve kendi başınıza değiştiremediğinizi fark ediyorsanız bir uzmanla çalışmak süreci hızlandırır. Antalya'da yüz yüze ya da online görüşme için iletişim sayfamızdan randevu alabilirsiniz.

Yazar: Uzman Psikolog Ezgi Özer